Hipofiza (gjëndra pituitare) është një gjëndër e vogël që ndodhet në një zgavër kockore në bazën e kafkës të quajtur sella turcica. Ajo pozicionohet poshtë trurit dhe pas urës së hundës. Në afërsi të gjendrës së hipofizës gjendet kiazma optike, vendi i kryqëzimit të nervave të të parit (n.opticus).

Gjëndra ka dy lobe kryesore, hipofizën e përparme dhe hipofizën e pasme, të cilat bashkohen me pars intermedia. Hipofiza është e lidhur me një pjesë të trurit (hipotalamusi) që kontrollon aktivitetin e saj ndërmjet sinjaleve frenuese dhe stimuluese.

Hormonet që prodhon hipofiza

Lobi i përparëm

• ACTH (hormoni adrenokortikotrop) – nxit gjëndrat mbiveshkore të sekretojnë hormonet steroide, kryesisht kortizolin. Së bashku me ACTH çlirohet edhe hormone stimulus i Melaninës (MSH), përgjegjës për ngjyrën e lëkurës.
• GH (Hormoni i rritjes) – rregullon rritjen, metabolizmin dhe përbërjen e trupit duke vepruar në mëlçi, kocka, indin dhjamor dhe muskuj.
• LH (Hormoni luteinizues) dhe FSH (hormoni stimulues i folikulit) – gonadotropinat. Ato veprojnë në vezore ose testikuj për të stimuluar prodhimin e hormoneve seksuale.
• PRL (Prolaktina) – stimulon prodhimin e qumështit në gjëndrat e qumështit.
• TSH (Hormoni stimulues i tiroides) -stimulon gjëndrën tiroide të sekretojë hormonet tiroide.

Lobi i pasëm

Pjesa e pasme e hipofizës nuk prodhon në vetvete hormone. Dy hormone prodhohen nga hipotalamusi dhe më pas ruhen në lobin e pasëm përpara se të sekretohen në qarkullimin e gjakut.

• ADH (Hormoni anti-diuretik i quajtur edhe vazopresinë)- kontrollon ekuilibrin e ujit, kripërave dhe presionin e gjakut.
• OXT (Oksitocina)  – stimulon kontraktimet e mitrës gjatë lindjes dhe sekretimin e qumështit gjatë ushqyerjes me gji.

Patologji të hipofizës

Sëmundjet e gjëndrës së hipofizës mund të ndahen në tre kategori kryesore:

• Patologjitë që shkaktojnë prodhim të tepërt të shumë një ose më shumë hormone. Shembujt përfshijnë akromegalinë, sëmundjen e Cushing dhe prolaktinoma.
• Ato që bëjnë që gjëndra e hipofizës të prodhojë shumë pak nga një ose më shumë hormone. Shembujt përfshijnë mungesën e hormonit të rritjes, diabetin insipidus dhe hipopituitarizmin.
• Ato që ndryshojnë madhësinë dhe/ose formën e gjëndrës së hipofizës. Përshembull adenomat josekretuese të hipofizës, “empty sella” etj.

Sistemi endokrin është një sistem hierarkik, qendra e të cilit është e pozicionuar në sistemin nervor qendror. Hipotalamusi dhe hipofiza përbejnë shkallën më të lartë të kësaj hierarkie. Kështu që situatat që prekin këto struktura, pasqyrohen me prekjen e gjithë sistemit.